عدم توانایی باروری بعد از یک سال اقدام برای بارداری با رابطه منظم بدون جلوگیری را ناباروری می گویند. این تعریف بر این اساس می باشد که 85% زوج های با توانایی باروری نرمال بعد از یک سال اقدام به بارداری، موفق بوده اند.
اپیدمیولوژی
بر اساس داده های NSFG (National Survey of Family Growth) در سال 2015 تا 2017 مشخص گردید 8/8 درصد از بانوان 15 تا 49 سال نابارور هستند و 7/12 درصد از این جمعیت از روش های کمک باروری استفاده کرده اند.
عوامل مختلفی می تواند روی قدرت باروری تاثیر بگذارد ولی مطالعات نشان میدهد که افزایش سن فرزند آوری مهمترین علت ناباروری می باشد. در حال حاضر میانگین سن فرزند آوری در اولین بارداری 28 سال می باشد.
ارزیابی ناباروری
ارزیابی ناباروری در موارد زیر انجام می شود:
عدم موفقیت بارداری بعد از یک سال اقدام
عدم موفقیت باداری بعد از شش ماه در بانوان بالای 35 سال و یا با مشکلات زمینه ای آمنوره، اندومتریوز و بیماری های التهابی لگن
ریسک فاکتورهای ناباروری
ریسک فاکتور های مرتبط با سبک زندگی مثل سیگار ، مصرف کافئین زیاد و مواد مخدر
عوامل محیطی-شغلی مثل حشره کش ها، فلزات سنگین، سموم و حلال های شیمیایی
عوامل ناباروری مرتبط با بانوان
علل هورمونی ناباروری
اختلال عملکرد تخمدان علت 40% از ناباروری های مرتبط با بانوان است. عملکرد تخمدان طی چرخه هیپوتالاموس-هیپوفیز-تخمدان تنظیم می گردد. از طریق:
- هورمون های آزادکننده گنادوتروپین (GnRH) از هیپوتالاموس
- هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینه کننده (LH) از هیپوفیز
- استروژن و پروژسترون از تخمدان
شرایطی مثل اختلال عملکرد تیروئید، افزایش پرولاکتین خون، سندرم تخمدان پلی کیستیک می تواند با تاثیر روی این چرخه، باروری را تحت تاثیر قرار دهد.
چاقی و لاغری بیش از حد (ورزش شدید) می تواند با اثر بر هیپوتالاموس عملکرد تخمدان را تحت تاثیر قرار دهد.
شیمی درمانی، رادیوتراپی و جراحی تخمدان از سایر عوامل ایجاد ناباروری می باشند.
علل ساختاری ناباروری
فاکتورهای ساختاری در رحم و لوله های فالوپ از دیگر علل ناباروری در بانوان می باشد. این حالت ممکن است بصورت ثانویه به علت ضایعات ناشی از اندومتریوز باشد. در بسیاری از موارد جراحی اندومتریوز می تواند به باروری کمک کند که البته به شدت بیماری و محل ضایعات بستگی دارد.
بیماری های التهابی لگن ناشی از عفونت های منتقله از راه جنسی مثل کامیدیا و گنوره از علل دیگر ناباروری می باشد.
ترشح نامناسب و بی کیفیت موکوس دهانه رحم نیز به دلیل تاثیر روی حرکت اسپرم ممکن است از علل ناباروری باشد.
روش های تشخیصی عوامل ساختاری
سونوگرافی ترنس واژینال
جهت بررسی ساختار تخمدان و فولیکول های در حال رشد
هیستروسالپنگوگرام
هیستروسالپنگوگرافی که به اختصار به آن HSG میگویند، همان تصویر برداری رنگی از داخل رحم و لوله فالوپ با کمک اشعه ایکس می باشد. در این روش از ماده حاجب استفاده می شود تا تصاویر شفاف و دقیقی ثبت شود. بهترین زمان برای مراجعه بعد از پایان دوره قاعدگی و قبل از تخمک گذاری انجام می باشد.
هیستروسکوپی و لاپاراسکوپی
در صورت نیاز به بررسی دقیق تر امکان چسبندگی در مراحل بعدی انجام می شود.
عوامل ناباروری مرتبط با مردان
40 تا 50 درصد ناباروری ها مرتبط با مردان است که اغلب به دلیل اختلال در تولید یا عملکرد اسپرم می باشد.
اختلال در تولید اسپرم به دلیل هایپوگنادیسم ممکن است ناشی از آسیب بیضه ها، کریپتورکیدیسم(نهان بیضگی)، رادیوتراپی و داروهای آنتی آندروژن باشد. واریکوسل یک اختلال شایع در مردان است که به گشادی وریدهای موجود در کیسه بیضه گفته می شود و عامل 40 درصد ناباروری های مردان است. در این بیماری به دلیل جریان خون نامناسب، دمای بیضه ها بالا می رود و تولید اسپرم مختل می شود. برخی اختلالات ژنتیکی مثل سندرم کلاین فلتر نیز موجب آزواسپرمیا (فقدان اسپرم در مایع منی) می شوند. تومور هیپوفیز ممکن است باعث کاهش ترشح LH و FSH شده و تولید اسپرم را با مشکل مواجه کند. انسداد مجاری وازودفران یا اپیدیدیم، اختلال نعوظ و انزال معکوس از دلایل دیگر ناباروری می توانند باشند.
ارزیابی ابتدایی برای بررسی ناباروری مردان، آنالیز مایع منی می باشد.
جدول آنالیز مایع منی
| پارامتر | حد مرجع پایین |
| حجم مایع منی (میلی لیتر) | 5/1 |
| تعداد اسپرم (میلیون عدد در هر انزال) | 39 |
| غلظت اسپرم (میلیون عدد در میلی لیتر) | 15 |
| شاخص حرکت کل (درصد) | 40 |
| حرکت فعال (درصد) | 32 |
| شاخص زنده بودن اسپرم (درصد) | 58 |
| مورفولوژی اسپرم (درصد نرمال) | 4 |
علاوه بر آزمایش آنالیز مایع منی، آزمایش هورمونی شامل FSH، تستوسترون و پرولاکتین باید انجام گیرد.