یائسگی یک شرایط فیزیولوژیک و طبیعی در فرایند افزایش سن بانوان است که با کاهش عملکرد تخمدان و چرخههای قاعدگی نامنظم مشخص میشود که با توجه به متوقف شدن تخمک گذاری امکان بارداری نیز از بین میرود. به طور متوسط سن مورد انتظار برای یائسگی 50 سال است یعنی بطور متوسط بانوان یک سوم طول عمر خود را در این دوران سپری می کنند. سن وقوع یائسگی به عوامل مختلفی از جمله ژنتیک، وزن بدن، مصرف سیگار، سابقه مصرف قرصهای پیشگیری از بارداری، مصرف داروهای سایتوتوکسیک و رادیوتراپی بستگی دارد. شروع یائسگی قبل از سن 40 سالگی، نارسایی نابالغ تخمدان اطلاق میشود.
اپیدمیولوژی
علائم یائسگی در بانوانی که دچار یائسگی زودرس می شوند تا 40 درصد اتفاق می افتد. این عدد به 60 تا 80 درصد در یائسگی هایی که دیرتر اتفاق می افتند بروز می کند. اکثر بانوان علائم شان را شدید توصیف می کنند ولی فقط 20 تا 30 درصد به دنبال رویکرد درمانی می روند.
عوامل زمینه ساز
چاقی: میزان غلظت استرون سرم در بانوانی که چاق هستند، بیشتر است لذا با احتمال بیشتری دچار گرگرفتگی میشوند.
نژاد: بانوان آمریکایی، آفریقایی بیشتر و بانوان آسیایی کمتر دچار علائم یائسگی میشوند.
علاوه بر این موارد، تفاوتهای ژنتیکی، سیگار کشیدن و غلظت هورمونی در بروز علائم موثر هستند.
اتیولوژی یائسگی
تسریع دژنراسیون تخمک و مقاومت به گنادوتروپین ها دو دلیل وقوع یائسگی می باشد. فولیکولهای پیر هورمون کمتری ترشح میکنند که این موجب افزایش تولید FSH (هورمون محرک فولیکول) میگردد. علیرغم افزایش FSH، تخمدان نمیتواند فولیکولهای بالغ تولید کند.
تولید استروژن پس از یائسگی به 10 درصد کاهش مییابد و نوع استروژن، استرون است در حالی که استروژن غالب در دوران قبل از یائسگی، استرادیول میباشد.
علائم بالینی یائسگی
کاهش ترشح استروژن ممکن است علائمی مثل گرگرفتگی، خشکی واژن و پوکی استخوان ایجاد کند. افزایش ریسک بیماریهای قلبی-عروقی و مرگ و میر ناشی از آن نیز به کمبود استروژن مربوط است. همچنین برخی علائم شناختی، عملکرد نورولوژیک، احساس سلامتی و سلامت جنسی نیز تحت تاثیر قرار میگیرند.
گرگرفتگی در 80 درصد بانوان در یائسگی اتفاق میافتد که اوج شیوع آن یک تا دو سال بعد از وقوع یائسگی میباشد و تا 7 سال بعد به مرور کاهش مییابد. نزدیک به 30 درصد بانوان علائم گرگرفتگی را تا 10 سال بعد از وقوع یائسگی نیز تجربه میکنند. چاقی و یائسگی ناشی از جراحی دو عاملی هستند که موجب گرگرفتگی با تعداد و شدت بیشتر میباشند.
گرگرفتگی بصورت احساس گرما در سینه، گردن و صورت است که ممکن است بصورت تعریق نیز خود را نشان دهد که گاهی همراه تپش قلب است و بعد از آن لرز به همراه اضطراب ممکن است ایجاد شود. شدت تعریق شبانه ممکن است فرد را از خواب بیدار کند و منجر به افزایش بروز کم خوابی و بی خوابی شود. معمولا گرگرفتگی ها اپیزودیک هستند و هر بار 4 دقیقه و در موارد بسیار شدید تا یک ساعت طول میکشند.
اتیولوژی دقیق گرگرفتگی مشخص نیست ولی به کاهش سطوح استروژن ربط داده میشود. همچنین کاهش استروژن منجر به تغییر در فعالیت سیستم سرتونرژیک و نورآدرنرژیک میگردد که این دو هورمون در تنظیم دمای بدن نقش دارند و نوسان در این هورمونها منجر به فعال شدن نامناسب مکانیسمهای تنظیم دما، گشاد شدن عروق سطحی بدن و تعریق میگردد.
مدیریت یائسگی
هدف از درمان در فرد علامتدار، کاهش شدت علائم و افزایش کیفیت زندگی بدون ایجاد عارضه میباشد.
سبک زندگی
خط اول درمان، اصلاح سبک زندگی میباشد (تغذیه و فعالیت فیزیکی). از مواجهه با عواملی که ممکن است باعث ایجاد گرگرفتگی گردد دوری کنید. (مصرف نوشیدنی های داغ، الکل، حضور در مکان های گرم، پوشیدن لباس زیاد و … )
کاهش وزن و روان درمانی ممکن است به بهبود علائم کمک کند ولی ورزش مستمر، یوگا، طب سوزنی اثربخشی چندانی ندارد.
کوهوش سیاه
مصرف این گیاه با نام علمی Cimicifuga racemose سابقه طولانی در مدیریت علائم گرگرفتگی ناشی از یائسگی دارد. این گیاه اثرات استروژنیک ندارد ولی اثرات سرتونرژیک دارد. این مکمل را تا 12 ماه میتوان مصرف کرد.
فیتواستروژنها
فیتواستروژنها شامل ایزوفلاونها و لیگنانها ترکیبات گیاهی هستند که اثرات خفیف استروژنی دارند. مطالعات نشان میدهند مکملهای فیتواستروژنی در کنترل علائم وازوموتور (گرگرفتگی) خوب عمل میکنند.
هورمونتراپی
هورمون تراپی یا هورمون درمانی یائسگی در دهههای گذشته توجه ویژه علمی و رسانهای را به خود جلب کرده است. در خصوص مزایا و معایب هورمونتراپی مطالعات بسیاری انجام شده است که در جداول زیر به خلاصه ای از آن اشاره میکنیم.